Γαλλική επανάσταση - Η ανατολή της ελευθερίας.
Άρθρο της Ιωάννας Ζωμένου - Καραγιάννη.
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία που ο χρόνος μοιάζει να σταματά, στιγμές που η κραυγή ενός λαού σπάει με τρόπο εκκωφαντικό το κέλυφος των αιώνων και αναδιατάσσει τον κόσμο. Τον Ιούλιο του 1789, στο Παρίσι, εκτός από το μεσαιωνικό φρούριο της Βαστίλης, γκρεμίστηκε και ο μύθος ότι ορισμένοι άνθρωποι γεννήθηκαν για να φορούν στέμματα και οι υπόλοιποι για να κουβαλούν τις αλυσίδες τους. Η Γαλλική Επανάσταση ήταν μια κοσμογονία, μια νομοτελειακή γέννα ελευθερίας, όπου το σκοτάδι της απολυταρχίας υποχώρησε μπροστά στο εκτυφλωτικό, αν και συχνά αιματηρό, φως της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Τοποθετώντας τον άνθρωπο στο επίκεντρο του πολιτικού γίγνεσθαι, η επανάσταση αυτή χάρισε στην ανθρωπότητα μια νέα παγκόσμια γραμματική. Οι λέξεις «Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη» έπαψαν να αποτελούν θεωρητικά ψιθυρίσματα στα φιλοσοφικά σαλόνια του Διαφωτισμού και έγιναν ζωντανή απαίτηση στους δρόμους. Για πρώτη φορά, η νομιμότητα της εξουσίας έπαψε να πηγάζει από το «ελέω Θεού» δικαίωμα των βασιλέων και μετατοπίστηκε στην κυριαρχία του έθνους και του λαού. Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη υπήρξε το πνευματικό μνημείο αυτής της ανατροπής, ένας καθρέφτης όπου η κοινωνία είδε επιτέλους το πρόσωπό της απαλλαγμένο από τα δεσμά της φεουδαρχίας.
Η διαχρονική σημασία αυτού του κλονισμού εντοπίζεται στην καθολικότητά του. Η Γαλλική Επανάσταση απέδειξε ότι οι κοινωνικές δομές δεν είναι αμετάβλητοι φυσικοί νόμοι, αλλά ανθρώπινα δημιουργήματα που μπορούν και πρέπει να αναθεωρούνται όταν πνίγουν την ελευθερία. Από εκείνη τη στιγμή και έπειτα, κάθε κοινωνικό συμβόλαιο, κάθε σύνταγμα και κάθε διεκδίκηση εργασιακών ή κοινωνικών δικαιωμάτων στον σύγχρονο κόσμο κουβαλάει στο DNA της μια σπίθα από τη φωτιά του Παρισιού. Ακόμη και οι υπερβολές της, η περίοδος της Τρομοκρατίας, λειτουργούν διαχρονικά ως μια τραγική, ποιητική υπενθύμιση: η ελευθερία χωρίς δικαιοσύνη μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε έναν αχόρταγο Κρόνο που καταβροχθίζει τα ίδια του τα παιδιά.
Αυτός ο άνεμος της ανατροπής δεν άργησε να διασχίσει την Ευρώπη και να βρει γόνιμο έδαφος στις σκλαβωμένες γωνιές της Μεσογείου. Η ελληνική συνείδηση, ποτισμένη από τα κείμενα του Ρήγα Φεραίου και τις μεταφράσεις των Γάλλων εγκυκλοπαιδιστών, είδε στη Γαλλική Επανάσταση το ζωντανό παράδειγμα της δικής της λύτρωσης.
Όταν το 1821 οι Έλληνες ύψωσαν το ανάστημά τους ενάντια στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, δεν ζητούσαν απλώς μια αλλαγή κυρίαρχου. Απαιτούσαν, όπως και οι Γάλλοι, την πολιτική τους ύπαρξη. Η ελληνική επανάσταση δανείστηκε τη φλόγα της γαλλικής ριζοσπαστικότητας, αλλά την έντυσε με τον μανδύα της εθνικής παλιγγενεσίας. Αν οι Γάλλοι πολέμησαν για να εκθρονίσουν τον εσωτερικό τύραννο, οι Έλληνες πολέμησαν για να αποτινάξουν τον ξένο δυνάστη, θεμελιώνοντας όμως τα πρώτα τους επαναστατικά συντάγματα πάνω στις ίδιες ακριβώς δημοκρατικές και φιλελεύθερες αρχές. Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, με τη δωρική του σοφία, το διατύπωσε ανάγλυφα στα απομνημονεύματά του: «Η γαλλική επανάστασις και ο Ναπολέων έκαμε, κατά τη γνώμη μου, να ανοίξουν τα μάτια του κόσμου».
Σήμερα, αιώνες μετά, η ηχώ εκείνων των ημερών παραμένει ζωντανή. Η Γαλλική Επανάσταση δεν αποτελεί μια απλή ημερομηνία στα σχολικά βιβλία, αλλά μια διαρκή πρόκληση. Κάθε φορά που η ισότητα υποχωρεί μπροστά στα προνόμια των ολίγων, κάθε φορά που η ανθρώπινη αξιοπρέπεια θυσιάζεται στον βωμό του κέρδους ή του αυταρχισμού, η Βαστίλη χρειάζεται να πέφτει ξανά.
Το μεγάλο δίδαγμα που κληροδότησε στην ανθρωπότητα η γαλλική επανάσταση είναι ότι η δημοκρατία δεν είναι ένα κεκτημένο απάνεμο λιμάνι, αλλά ένα ταξίδι σε ανοιχτή θάλασσα που απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση. Η φλόγα που άναψε τότε συνεχίζει να φωτίζει τα σκοτάδια μας, θυμίζοντάς μας ότι η ιστορία γράφεται από εκείνους που αρνούνται να γονατίσουν και θυσιάζονται για το υπέρτατο αγαθό της ελευθερίας.
Ιωάννα Ζωμένου – Καραγιάννη
Καθηγήτρια Γαλλικής Φιλολογίας
Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
Μετεκπαιδευμένη στο Παρίσι
Σύμβουλος Επαγγελματικού Προσανατολισμού
Σταδιοδρομίας & Προσωπικής Ανάπτυξης
